Tháng 4/1956, tại cảng Newark (Mỹ), một chuyến hàng đặc biệt rời bến điHouston. Trên boong một tàu dầu hoán cải, 58 thùng hàng kín đã được cẩu lên, xếp gọn gàng. Dưới khoang, tàu vẫn chở dầu như bình thường. Ít ai ngờ rằng chuyến đi ấy – gắn với ý tưởng táo bạo của ông Malcolm McLean – lại mở ra một cuộc cách mạng làm thay đổi thương mại, vận tải toàn cầu. Thoạt nhìn,“container” chỉ là một chiếc thùng kim loại nhưng bản chất của nó là một chuẩn mực mới: hànghóa được đóng gói nguyên trạng tại điểm xuất phát, niêm phong và vận chuyển xuyên suốt nhiều phương thức vận tải mà không phải dỡ ra đóng lại. Đó là bước tiến lớn nhất của vận tải biển kể từ khi tàu hơi nước thay thế thuyền buồm.Từ hàng rời đến chuẩn hóa toàn cầu. Trước năm 1956, hàng hóa đi biển chủ yếu theo phương thức chở hàng rời, đóng thành từng kiện. Từng bao tải, từng thùng gỗ, kiện hàng lớn nhỏ được bốc dỡ thủ công, tốn hàng ngày, thậm chí hàng tuần. Hư hỏng, thất lạc và mất cắp là "chuyện thường ngày". Container đã thay đổi tất cả. Ngày nay, khoảng 95% hàng hóa thương mại tổng hợp trên thế giới được vận chuyển bằng container; phần còn lại là hàng rời số lượng lớn như quặng, than, dầu mỏ, thép - những mặt hàng vẫn phù hợp với tàu hàng rời chuyên dụng. Từ ý nghĩ rất giản dị của McLean – “Phải có cách nào đó tốt hơn!” – một hệ sinh thái logistics toàn cầu đã hình thành.
Không chỉ là vận tải biển, mà là cuộc tái cấu trúc logistics. Container không chỉ cải tiến vận tải biển mà còn “cải cách” toàn bộ chuỗi vận tải đa phương thức: Đường bộ: container được đặt thẳng lên moóc xe tải; đường sắt: toa xe được thiết kế chuyên dùng chở container tiêu chuẩn; đường thủy nội địa: sà lan container kết nối sâu vào nội địa; kho bãi và phân phối: hình thành các trung tâm logistics, cảng cạn. Nhờ tính tiêu chuẩn hóa, container có thể di chuyển liền mạch từ tàu biển sang phương tiện thủy, xe tải, tàu hỏa, sà lan mà không phải mở niêm phong. Điều này giúp giảm mạnh chi phí bốc xếp và lao động, rút ngắn thời gian vận chuyển, hạn chế hư hỏng và mất cắp, mất trộm; thúc đẩy sản xuất theo mô hình “just-in-time” (đúng giờ); và tăng tốc độ luân chuyển hàng hóa toàn cầu.
Sự ra đời của những “gã khổng lồ” đại dương.Nếu McLean sống lại hẳn ông sẽ kinh ngạc khi thấy những tàu container chuyên dụng có sức chở lên đến trên 24.000 TEU vượt đại dương mà không cần ghé cảng trung gian (TEU là viết tắt của Twenty-foot Equivalent Unit (Đơn vị tương đương 20 feet), là đơn vị đo lường tiêu chuẩn trong ngành vận tải biển và logistics để tính sức chở hàng của tàu container. 01 TEU tương đương 01 container tiêu chuẩn dài 20 feet (khoảng 6,1m), container 40 feet được tính là 02 TEU). Nếu xếp nối đuôi nhau 24.000 TEU thì chiều dài là 146,3 km! Những con tàu này có thể chạy liên tục nhiều ngày, mang theo hàng chục nghìn container hàng hóa với giá trị ước tính lên tới hàng trăm triệu đô la Mỹ, được chằng buộc an toàn trên boong và trong hầm tàu. Sự phát triển đó kéo theo cuộc chạy đua về thiết kế tàu lớn hơn, nhanh hơn, tối ưu nhiên liệu hơn, hệ thống định vị, an toàn và quản trị hành trình hiện đại hơn vì chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng phụ thuộc vào tính đúng giờ.
Cảng biển: từ bến hàng rời thành “căn cứ” container. Container hóa trên biển buộc bức tranh trên đất liền phải thay đổi. Nhiều cảng truyền thống vốn chỉ thiết kế cho hàng rời không còn phù hợp khi tiếp nhận tàu container. Hàng loạt cảng biển phải mở rộng cầu bến, nạo vét luồng lạch sâu hơn, xây dựng bãi container rộng, có thể đến hàng trăm hecta, lắp đặt cẩu giàn (gantry crane) lớn và siêu lớn; đầu tư hệ thống quản lý cảng và bốc xếp tự động. Tốc độ bốc dỡ container trở thành yếu tố sống còn: tàu càng lớn, chi phí neo đậu càng cao, nên thời gian nằm cảng phải được rút ngắn tối đa. Điều từng không thể tưởng tượng cách đây vài chục năm – một con tàu chở hàng chục nghìn container được giải phóng trong thời gian chỉ dăm ba ngày - nay đã trở thành tiêu chuẩn vận hành 70 năm – một “chiếc hộp” làm phẳng thế giới.
Từ vài chục thùng hàng trên boong tàu năm 1956 đến mạng lưới hàng trăm triệu container và hơn thế nữa luân chuyển toàn cầu mỗi năm, container đã làm giảm chi phí vận tải đáng kể, thúc đẩy toàn cầu hóa sản xuất, kết nối các nền kinh tế ở khoảng cách nửa vòng trái đất là điều bình thường; định hình lại cấu trúc thương mại, logistics, công nghiệp và tiêu dùng thế giới. Sau 70 năm, chiếc “hộp” container tưởng chừng đơn giản ấy không chỉ là một công cụ vận tải mà còn là nền móng của thương mại hiện đại, là "mạch máu" của mọi nền kinh tế, chuỗi cung ứng, logistics toàn cầu, và là biểu tượng cho sức mạnh của tiêu chuẩn hóa trong việc thay đổi thế giới.
Ngô Khắc Lễ
